Awoodda Qarsoon: Sidee ilbaxnimooyinkii hore u qaabeeyeen luqadaha aan maanta ku hadalno?

Looxan dhoobada ah ee ku qoran farta Cuneiform waa mid ka mid ah raadadkii ugu horreeyay ee nidaam qoraal oo dunida ka jira. Wuxuu tusaale u yahay sida ilbaxnimadii Sumerian-ku ay aasaaska ugu dhigtay kaydinta xogta iyo luqadda.

                                   Hordhax

Ma laga yaabaa in luqaddaadu ay ka dhalatay boqortooyo dhimatay kumanaan sano ka 

hor? Ma ogtahay in af-kaaga uu yahay mid ka mid ah matxafyada ugu waaweyn ee 

taariikhda? Luqaddu ma aha oo kaliya hab lagu xiriiro, ee waa kaydka dhabta ah ee 

guulaha iyo guuldarrada ilbaxnimooyinkii naga horreeyay.

1. Sumeeriyiinta iyo farta Musmaariga/Cuneiform: Aasaaska Qoraalka

Bilowgii taariikhda, ilbaxnimadii Sumerian waxay abuurtay qoraalkii ugu horreeyay ee 

dunida ee loo yaqaan Cuneiform. Taariikhdan waxay beddeshay qaabka bini-aadamku

 u fakaro; waxay dhalisay in luqaddu yeelato sharciyo iyo naxwe (Grammar). Haddii 

aysan jiri lahayn xadaaraddaas, luqadaha casriga ah ma lahaadeen dhismaha cilmiyeed ee ay maanta leeyihiin.

2. Boqortooyooyinka iyo Fiditaanka Luqadda

Taariikhda dunidu waa mid ku dhisan loolan iyo xukun. Tusaale ahaan, Boqortooyadii 

Roomaanka waxay faafisay Laatiinka, taas oo dhashay luqadaha Romance-ka 

(Faransiiska, Isbaanishka, iwm). Sidoo kale, xoogga iyo saamaynta boqortooyadii 

Ingiriiska (British Empire) ayaa ka dhigtay af-Ingiriisiga luqadda koowaad ee sayniska 

iyo ganacsiga maanta. Tani waxay caddeynaysaa in luqaddu ay raacdo halka uu xoogga 

taariikhdu jiro.

3. Cilmi-Afeedka (Linguistics) iyo Baaritaanka Taariikhda

Takhasuska Applied English Linguistics wuxuu na barayaa inaan baarno xididdada

 erayada (Etymology). Markaan dib u raacno taariikhda, waxaan ogaaneynaa in luqado

 badan oo kala fog ay wadaagaan hal "awoowe" ama hal asal (Proto-Indo-European).

 Luqaddu waa sida khariidad kuu sheegaysa meesha ay dadku ka soo guureen iyo cidda

 ay xiriirka la lahaayeen.

Gunaanad

Inaad fahamto taariikhda waxay ku siinaysaa fure aad ku furto sirtu luqadda.

 Maqaalkani wuxuu inoo muujinayaa inaan nahay dhaxaltooyada ilbaxnimooyin badan,

 erey kasta oo aan niraahnana uu yahay xasuus nool oo kumanaan sano jirta.

Suaal? Erayga Cilmi-afeed horay ma u maqashay ani hortayda ?